دین و علوم اجتماعی

بحث:

-         قوت شهید مطهری در بیان همین تقسیم‌بندی‌ها به لحاظ فلسفی است؛ یعنی ممکن است ایشان آراء جامعه‌شناسان مختلف را نخوانده باشند، اما با این تقسیم‌بندی انواع حالات ممکن را بررسی و رد می‌کنند.

-         به نظر می‌رسد برای هر یک از نظریات یک متفکر را می‌توان مثال زد: اولی وبر، دومی اسپنسر، سومی زیمل و چهارمی دورکیم و کنت.

-         چرا شهید مطهری اسم نظریه سوم را «مرکب طبیعی» گذاشته است؟ بهتر بود می‌گفت که نام نظریه سوم را «مرکبی فراتر از طبیعی» می‌گذاشت و برای نظریه چهارم نام دیگری انتخاب می‌کرد.

-         باید توجه داشت که بحث اصالت فرد و جامعه یک بحث فلسفی است و ربطی به بحث عاملیت و ساختار که جامعه‌شناسان مطرح می‌کنند ندارد، هرچند که از جهت فلسفه علوم اجتماعی این بحث بسیار لازم است.

-         بحث اصالت فرد و جامعه بیانگر این مطلب است که آیا در عالم خارج، امری عینی به نام جامعه وجود دارد؟ اما بحث عاملیت و ساختار یک جور پرسش از «تعیین‌کنندگی» است که در تحلیل وقایع بیرونی این فرد است که نقش نهایی را بازی می‌کند یا ساختار.

-         در مباحث جامعه‌شناسی ما چیزی درباره تعیین‌کننده بودن «اراده الهی» یا «سنت الهی» نمی‌بینیم، در حالی که در نگرش دینی در تحلیل وقایع این خیلی مهم است. یعنی اگر ما معتقد به توحید افعالی هستیم، در تحلیل پدیده‌های اجتماعی مواردی مانند نقش اراده الهی را باید وارد کنیم.

-         اصلاً بحث تعیین‌کنندگی فرد یا جامعه، و یا مواردی مانند تاریخ، فرهنگ، زبان و... ناشی از همین فضای مدرن است چرا که اصالت‌دادن به این پدیده‌ها به نحوی نافی ارادة الهی و ناشی از تجلی روح اومانیسم در دانش (یعنی فردیت و سوبژکتیویسم) است.

-         البته در بحث سنت‌های الهی ما هنوز کار زیادی داریم؛ تا بتوانیم تحلیل کنیم یک اتفاق (مانند زلزلة بم) امتحان الهی است یا عذاب الهی و...

دلیل قرآنی برای وجود جامعه بر اساس نظر سوم:

ولکل امةٍ أجل فإذا جاءَ أجلهم لایستأخرون ساعة و لایستقدمون

بحث:

-         آیا «امت» در آیه فوق همان «جامعه» در معنای مدرن یا سنتی آن است؟

-         «کان الناس امه واحدة» به چه معناست؟

-         مرگ یک امت به چه معناست؟ آیا از هم گسیختگی اجتماعی دورکیم است؟ آیا آنومی است؟ آیا فروپاشی اجتماعی که در جامعه‌شناسی سیاسی می‌گویند است؟ آیا صرفا از بین رفتن همکاری و هماهنگی است و تشکیل جمعی دیگر است؟ آیا مثل انقلاب است که یک نظام سیاسی می‌رود و دیگری می‌آید؟

-         چه می‌شود یک امت می‌میرد؟ به گفته شهید مطهری در تعریف جامعه، جامعه را نیاز مشترک، عقیده مشترک و آرمان مشترک می‌سازد. اگر هر یک از اینها از بین برود جامعه می‌میرد؟ مثل یک هیئت عزاداری که وقتی اهداف یا عقایدشان با همدیگر متفاوت شود، از هم جدا می‌شوند؟