دین و علوم اجتماعی

Scientia Sacra

rass2 — Sat, 24 Jan 2009 10:16:18 GMT

خلاصه ای از فصل چهارم کتاب "معرفت و معنویت" تهیه شده است. این فصل با عنوان "علم قدسی" در طی نه جلسه در گروه مورد مطالعه قرار گرفت. کتاب معرفت و معنویت (با عنوان اصلی: Knowledge and the Sacred) از جمله مهم ترین کتب استاد سید حسین نصر است که به بیان اصول حکمت اسلامی می پردازد. در این فصل از آنچه علم قدسی یا علم مقدس خوانده می شود بحث شده است.

برای دانلود پی. دی . اف این خلاصه می توانید به اینجا مراجعه کنید.

غزّه «اخدودی» دیگر (موضوع روز)

rass1 — Sat, 17 Jan 2009 20:25:18 GMT

به نام خالق آسمانها

روز عاشورا بود، در مسیر، رادیو قرآن گوش می دادم که سخنرانی استاد شهید مرتضی مطهری را پخش می کرد. سخنان کوبنده ای درباره مساله فلسطین بود که مضمون آن اینگونه بود: «الان کربلا فلسطین است و ما اگر می خواهیم در راه امام حسین(ع) باشیم، باید به هر صورت ممکن به فلسطینیان کمک کنیم. مساله اصلی جهان اسلام الان فلسطین است. با کمک مادی، با دادن شعار، با نوشتن». جرقه ای به ذهنم زده شد. تاکنون به نوشتن و تاثیر آن در رابطه با موضوع فلسطین و غزه فکر نکرده بودم. همانجا با خودم قرار گذاشتم که باید یک مطلبی بنویسم. به دنبال فرصت مناسبی بودم تا این وظیفه ام را انجام دهم. روز پنج شنبه، روزی بود که در نظر گرفته بودم. آن روز از خواب بیدار شدم ، فکر نوشتم در ذهنم بود. نمازم را خواندم و مطابق بعضی روزها، قرآن را باز کرده و شروع به خواندن کردم. از ابتدای جزء سی ام، معمولا یکی دو صفحه می خواندم ولی آنروز نتوانستم قرآن را کنار بگذارم، حال خوبی داشتم و فرصت خوبی، پس ادامه دادم، صفحه سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم و هشتم،سوره های نباء، نازعات، عبس، تکویر، انفطار، مطففین، انشقاق، رسیدم به صفحه هشتم، سوره بروج، طبق معمول ترجمه را همزمان نگاه می کردم. ناگهان یکه خوردم، باورم نمی شد، گویا خداوند این آیات را درباره غزه نازل کرده است. از این همه زیبایی، عظمت و اعجاز به طور زایدالوصفی به وجد آمده بودم. باورم نمی شد که مطلبم آماده است.

﴿ بسم الله الرحمن الرحیم ﴾

والسماء ذات البروج ﴿1﴾ والیوم الموعود ﴿2﴾ وشاهد ومشهود ﴿3﴾ قتل اصحاب الاخدود ﴿4﴾ النار ذات الوقود ﴿5﴾ اذ هم علیها قعود ﴿6﴾ وهم علی ما یفعلون بالمومنین شهود ﴿7﴾ وما نقموا منهم الا ان یومنوا بالله العزیز الحمید ﴿8﴾ الذی له ملک السماوات والارض والله علی کل شیء شهید ﴿9﴾ ان الذین فتنوا المومنین والمومنات ثم لم یتوبوا فلهم عذاب جهنم ولهم عذاب الحریق ﴿10﴾ ان الذین آمنوا وعملوا الصالحات لهم جنات تجری من تحتها الانهار ذلک الفوز الکبیر ﴿11﴾ ان بطش ربک لشدید ﴿12﴾ انه هو یبدئ ویعید ﴿13﴾ وهو الغفور الودود ﴿14﴾ ذو العرش المجید ﴿15﴾ فعال لما یرید ﴿16﴾ هل اتاک حدیث الجنود ﴿17﴾ فرعون وثمود ﴿18﴾ بل الذین کفروا فی تکذیب ﴿19﴾ والله من ورائهم محیط ﴿20﴾ بل هو قرآن مجید ﴿21﴾ فی لوح محفوظ ﴿22﴾

این مطلب را در سایت باشگاه اندیشه ببینید.

آیات خلقت انسان و تعلیم اسما (آیات و سنت)

rass1 — Mon, 12 Jan 2009 19:23:18 GMT

به نام خداوند بخشنده و مهربان

همانطور که می دانید در هر جلسه گروه حدیث یا آیاتی از قرآن کریم در رابطه با موضوع گروه خوانده شده و در رابطه با آن بحث و گفتگو می شود. در دو جلسه گذشته آیات 30 الی 34 سوره بقره در رابطه با خلقت انسان، انتخاب شد که نکات فراوانی در رابطه با انسان شناسی و معرفت شناسی در بردارند. در این بخش خلاصه ای از مباحث مطرح شده در آن جلسه آمده است. البته ما به این مختصر بسنده کردیم و در رابطه با این آیات می توان کتابها نوشت و راه بحث و فهم باز است.

" و علم آدم اسماء..."(سوره بقره، آیات 30 الی 34)

ترجمه آیات: و آنگاه که پروردگار تو، فرشتگان را فرمود: من در زمین خلیفه ای خواهم گماشت. (فرشتگان) گفتند: آیا کسی را در آن خواهی خواهی گماشت که در زمین فساد کند و خونها ریزد، و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می کنیم؟! (خداوند) فرمود: من چیزی می دانم که شما نمی دانید. (30) و خدا همه اسماء را به آدم تعلیم داد. آنگاه آن اسماء را در نظر فرشتگان پدید آورد و فرمود: اگر صادقید، اسمای اینان را برای من بیان کنید. (31) عرضه داشتند: پاک و منزهی ما جز آنچه خود به ما تعلیم فرموده ای، نمی دانیم، تویی دانا و حکیم. (32) فرمود: ای آدم ملائکه را به این اسماء آگاه ساز. چون آنان را آگاه ساخت، (خداوند) فرمود: آیا به شما نگفتم که من بر غیب آسمانها و زمین دانایم و بر آنچه آشکار و پنهان می دارید، آگاهم. (33) و چون فرشتگان را فرمان دادیم که بر آدم سجده کنید! پس همه سجده کردند، مگر ابلیس که ابا و تکبر ورزید و از کافران گردید.(34)(ترجمه مهدی الهی قمشه ای)

در ادامه به بررسی تفسیر آیات با استفاده از تفسیر المیزان، نوشته علامه طباطبایی، تفسیر نمونه، نوشته آیت الله مکارم شیرازی و تفسیر مخزن العرفان، نوشته بانو امین، می پردازیم.

دکترحسین کچوئیان (معرفی افراد)

azimi12 — Mon, 12 Jan 2009 19:11:18 GMT

حسین کچوئیان را نه به زعم اخذ مدرک دکترای جامعه شناسی از دانشگاه منچستر انگلیس و یا عضو هیئت علمی و مدیر گروه جامعه شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و یا از اعضا شورای عالی انقلاب فرهنگی می شناسیم بلکه آنچه او را متمایز گردانیده ، تفکر اوست و اهتمام وی در نقد تفکرات و نظریه هایی که گاها بی هیچ تامل وچون وچرایی سرلوحه ی عمل و یا با مسامحه نقطه شروعی برای اهل نظر و در خوشبینانه ترین حالت ، استفاده از آنها به عنوان کتب و جزوات درسی برای دانشجویان است.
تاکید و تصدیق کچوئیان از این جمله ی "وگلین" ،نشانه ی تلاش او در این مسیر و صدق این مدعاست:
"بازسازی و اصلاح علوم اجتماعی اولین و ضروری ترین کار برای پایان دادن به مصائب ، آلام، انحرافات، مفاسد، سبعیت ها وبی عدالتی هایی است که تجدد در عالم به وجود آورده و می آورد" .
کچوئیان در تولید نظریه در حوزه های مختلف علوم اجتماعی نیز از پیشگامان محسوب می شود که سیر آثار وی خود گویای این مطلب است.

سایت غیر رسمی دکتر کچوئیان http://kachooyan.com

معرفت معقول !

rass2 — Tue, 30 Dec 2008 18:38:18 GMT

" فلاسفه ، مدتها ،از علم ، یک مومیایی ساخته بودند [یعنی گویی گذر زمان را از آن حذف کرده بودند. متوهمانه فکر می کردند که علم تجربی ،معرفتی تاریخی و خطا پذیر نیست]. نهایتاً زمانی که آنها این جسد را بازکاوی کردند و بقایای فرآیند تاریخی شدن ... را دیدند ، برای خود بحران عقلانیت را ساختند(I. Hacking , Representing and intervening , 1983 ,P.1 ).

با ظهور اثر توماس کوهن –ساختار انقلابات علمی-شوک بزرگی به فلاسفۀ مدرن وارد شد. آنها با تصویری روبرو شدند که با تصویر سابق و پیش ساختۀ آنها تطابق نداشت. بحران عقلانیت بحران در این ایده است که علم تجربی تنها معرفت معقول است، گزاره های علمی گزاره هایی معقولند و دیگر گزاره ها معرفت زا –پس معقول- نیستند. به زودی تصویر معرفه المعارفی و واقع نمایی علم تجربی در هم شکست و این تصویر غالب گشت که معرفت علمی چیزی از دیگر معارف "بشری" اگر کم نداشته باشد ،مطمئناً چیزی بیش ندارد. برای اولین بار در حدود دهۀ شصت میلادی است که انسان مدرن کم کم به پوچی توهم پیش ساخته دربارۀ جایگاه علم پی می برد. اما شکستن این توهم به چه می انجامد؟

مطمئناً و قطعاً این گردشی به سمت دین نه بوده است و نه خواهد بود. زیرا که با معرفت دینی سالهاست که وداع شده و اصولاً معضله ای بر سر آن برای انسان مدرن مطرح نیست. فیلسوف متجدد می پرسد : اگر با معرفت دینی سالهاست که خداحافظی کرده ایم و نامعقول بودن آن را به عیان می بینیم ، و اگر آنچنان که می پنداشتیم علم تجربی هم چنان معقول نیست، پس عقلانیت را در چه باید جست؟
شاید تنها راهی که باقی می ماند سرگردانی و حیرانی است. باید دوباره معنی فریاد های ناشی از حس بی معنایی عمیق اگزیستانس ها را مرور کرد. کامو و سارتر عصیانگران دنیای مدرنند که عمق این پوچی را درک می کنند. می دانند که بدون معرفتی فرا انسانی، "خود انسان" ، راهی به رهایی ندارد. مقدورات انسانی در حد همین علم تجربی خطاپذیر و ساختن بناهای کوچک و جواب های موقتی دادن به سوالهای حقیر است. چگونه معرفت انسانی را راهی است به جوابی درخور به سوال همیشگی از "فرجام"؟

معرفت رهایی بخش

rass2 — Sat, 13 Dec 2008 05:51:18 GMT

فریتیوف شوان در جایی اشاره می کند که :
معرفت فقط به شرطی ما را نجات می بخشد که کل هستی ما را به حساب آورد؛ معرفت مابعد الطبیعی فقط زمانی که یک طریقت است و وقتی که سرشت مان را به کار می اندازد و تغییر می دهد و زیر و رو می کند، همان گونه که گاوآهن خاک را زیر و رو می کند، مقدس است. این حق امور مقدس است که از انسان ، همۀ آنچه را که هست بطلبند(F.Schuon , Spritual Perspectives and Human Facts, 1970 : P138).

ابتدا اینکه معرفتی رهایی بخش است که تمام وجود انسانی را با تمام ملزوماتش در نظر آورد. معرفتی که محدود به ابعادی یا انسان هایی خاص شود به چه کار می آید؟ معرفتی که مدام خطاپذیر باشد و انسانی، دیگر چه اعتمادی بدان می توان داشت تا سعادت بشر را فراهم کند؟ از سوی دیگر ،کدام انسان چنین شانیت معرفت شناختی ای دارد که به نیاز ها و ابعاد مختلف وجود انسان آگاه گردد و از "چشم خدا" به دنیا بنگرد؟ پیامبر! پیامبر متصل کننده ی زمین و آسمان است. هیچ انسانی به صرف انسان بودن نمی تواند دارای چنین معرفتی باشد. ویژگی اصلی معرفت رهایی بخش فرا انسانی بودنش است.

انسان متجدد برای قرون متمادی بعد از رنسانس در مقام خدایی نشسته بود و گویی از مقامی فرا انسانی برای انسان تعیین تکلیف می کرد. فلسفه های تاریخ متجددانه چنان ادعا می کردند که گویی می دانند که تاریخ به کدام جهت می رود گویی می دانند که سعادت انسانی در چیست، گویی می دانند که عدالت چگونه به دست می آید. علم تجربی چنان مقامی یافت که تنها در تاریخ بشری، دین چنان بوده است. برای سده هایی بعد از رنسانس، علم تجربی، معرفه المعارف پنداشته می شد و همۀ علوم می بایست بدان متوسل شوند تا "واقع نما" (بیانگر تام و تمام واقعیت) باشند.

شاید چند قرنی لازم بود تا این شور و سرمستی فروکش کند و انسان متجدد متوجه شود که حقیر تر از آن است که بتواند برنامه ای جامع برای حیات خود ارائه دهد. این آگاهی – که بعد از دهۀ 60 میلادی به وقوع پیوست- باعث شد که فیلسوف امروز غربی برای خود مشکلی به نام "عقلانیت" را بسازد.

پ.ن: دربارۀ عقلانیت بیشتر خواهم نوشت.

"کارل مانهایم" و شناخت شناسی

rass1 — Sat, 06 Dec 2008 18:28:18 GMT

چرا مانهایم؟ "کارل مانهایم" را بنیانگذار جامعه شناسی معرفت می دانند، او فراتر از جامعه شناسی معرفت، از بنیانگذاران معرفت شناسی جدید است. او به بررسی رابطه و نسبت میان شرایط اجتماعی – تاریخی با معرفت پرداخته است. همانطور که می دانیم، فرهنگ و دین جزئی از شرایط اجتماعی تاریخی و دانش اجتماعی نوعی از معرفت است، پس مانهایم به موضوع گروه ما که نسبت دین و علوم اجتماعی است پرداخته است.

مهمترین کتاب مانهایم "ایدئولوژی و اتوپیا: مقدمه ای بر جامعه شناسی معرفت" نام دارد. آخرین فصل این کتاب مجموعه ای از مقالات و سخنرانی های او در این موضوع است. فصل آخر این کتاب با عنوان "جامعه شناسی شناخت" ، مقاله کاملی در این رابطه است که همچون چکیده ای از کل کتاب می باشد.

همانطور که گفته شد، در گروه دین و علوم اجتماعی به مطالعه و گفتگو در رابطه با موضوعات مطرح شده در این فصل پرداختیم. در ادامه خلاصه ای از این فصل آمده است.

معرفت و دانستن

azimi12 — Mon, 01 Dec 2008 16:21:18 GMT

هو العالم
بحث رو با تعریف مفهومی واژه هایی که بکار خواهم برد، شروع می کنم.
- دانستن:توانایی آگاهی نسبت به واقعیات و هستیات که در برخی از این امور واقعی این توانایی می تواند به همه ی ابعاد عینی آن موجود تسری یابد.
- معرفت: فراتر از آگاهی به امور واقع می رود و به آنچه بر واقعیات تاثیر می گذارد نیز اطلاق می گردد که بر خلاف دانایی ، نمی توان ادعا کرد که حتی در یک مورد به معرفت کامل دست پیدا کرده ایم و یا دست پیدا خواهیم کرد زیرا حرف بر سر حقیقت امور است که جز برای او و انبیائش و ائمه و آنان که ولایت ( با تعریف خاص) بر دوششان نهاده شده و آنان که او می خواهد ، ظرفیت درک حقیقت وجود ندارد. پس برای دستیابی به آن باید به مخازنش (قرآن ، کلام انبیا و ائمه و ...) مراجعه نمود.
حال اگر دانش را به دانایی محدود کنیم به نحوی کار خود را آسان نموده وحق معنای ریشه ای این واژه را ادا کرده ایم ولی در کسب علم کاهلی نموده ایم چرا که دانستن تنها قسمتی از معرفت است (در اینجا با مسامحه علم و معرفت را به یک معنا گرفته ام ) به نظر من هدف علم تقریب به حقیقت است ، هر چند حد متعالی آن دست نایافتنی باشد.

با استناد به کلام امیر المومنین، حضرت علی علیه السلام از ویژگی این معرفت به نافع بودنش اشاره می کنم:
در نامه 26 نهج البلاغه آمده است " لا خیر فی علم لا ینفع، و لا ینتفع بعلم لا یحق تعلمه" . در علمی که نفعی نداشته باشد خیری نیست و از علمی که شایسته دانستن نیست ، نفعی برده نمی شود . به نظر می رسد تعریف نفع به تعریف انسان شناسی قابل فهم باشد، اگر دید اومانیستی باشد نفع انسان لذت طلبی است پس از این رو science عموما نفعی است مادی اما اگر دید یا جهان بینی توحیدی باشد، تعریف متفاوت است و بهتر بگوییم در دید توحیدی نفع در حقیقت نهفته است.
در یک جمع بندی ، علم را معرفت ،هدفش را تقریب به حقیقت و چگونگی دستیابی به آن را درکشف و درک و سیر در معارف می دانم و با اصطلاح تولید علم موافق نیستم چرا که در حوزه و محدوده ی دینیمان برای هر امری ، نفس الامری را قائلیم و علم از این قاعده مستثنی نیست.
از آنجا که در حوزه ی نظر و به اختصار سخن گفتم ، امکان را برای بحث بسیار می بینم.
والسلام

سوالات بنیادی

rass — Thu, 27 Nov 2008 09:33:17 GMT

سوالات ذیل از اساسی ترین سوالات فلسفه و روش علم و دانش می باشند که در طی جلسات گروه در رابطه با آنان بحث و گفتگو شده و هنوز نیاز به بحث بیشتر و دقیق تر دارند. اعضاء گروه و سایر علاقه مندان می توانند نظرات خود را در این رابطه در بخش نظرات این پست بنویسند.

دانش چیست؟

دانش چگونه بدست می آید؟

هدف از دانش چیست؟

انسان چیست؟

رابطه انسان با دانش چیست؟

روش چیست؟

استاد مطهري‌ و دكترشريعتي‌ و‌ افول‌ اول‌ تمدن‌ اسلامی‌

rass1 — Mon, 24 Nov 2008 16:52:18 GMT

مرحوم‌ شريعتي‌ در كتاب‌ ديالكتيك‌ توحيدي‌ دلايل‌ انحطاط‌ تمدن‌ اسلامي‌ را به‌ موضوع‌ معرفت‌ شناسانه‌ مرتبط‌ مي‌داند.

مرحوم‌ مطهري‌ در كتاب‌ ده‌ گفتار مي‌نويسند: «مسلماً يكي‌ از علل‌ اين‌ امر حوادثي‌ بود كه‌ در اوضاع‌ مسلمين‌ ابتدا به‌ وسيله‌ دستگاههاي‌ خلافت‌ پديد آمد و بعد دنبال‌ شد.