همانطور که می دانید در هر جلسه گروه حدیث یا آیاتی از قرآن کریم در رابطه با موضوع گروه خوانده شده و در رابطه با آن بحث و گفتگو می شود. در دو جلسه گذشته آیات 30 الی 34 سوره بقره در رابطه با خلقت انسان، انتخاب شد که نکات فراوانی در رابطه با انسان شناسی و معرفت شناسی در بردارند. در این بخش خلاصه ای از مباحث مطرح شده در آن جلسه آمده است. البته ما به این مختصر بسنده کردیم و در رابطه با این آیات می توان کتابها نوشت و راه بحث و فهم باز است.

" و علم آدم اسماء..."(سوره بقره، آیات 30 الی 34)

ترجمه آیات:

و آنگاه که پروردگار تو، فرشتگان را فرمود: من در زمین خلیفه ای خواهم گماشت. (فرشتگان) گفتند: آیا کسی را در آن خواهی خواهی گماشت که در زمین فساد کند و خونها ریزد، و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس می کنیم؟! (خداوند) فرمود: من چیزی می دانم که شما نمی دانید. (30) و خدا همه اسماء را به آدم تعلیم داد. آنگاه آن اسماء را در نظر فرشتگان پدید آورد و فرمود: اگر صادقید، اسمای اینان را برای من بیان کنید. (31) عرضه داشتند: پاک و منزهی ما جز آنچه خود به ما تعلیم فرموده ای، نمی دانیم، تویی دانا و حکیم. (32) فرمود: ای آدم ملائکه را به این اسماء آگاه ساز.  چون آنان را آگاه ساخت، (خداوند) فرمود: آیا به شما نگفتم که من بر غیب آسمانها و زمین دانایم و بر آنچه آشکار و پنهان می دارید، آگاهم. (33) و چون فرشتگان را فرمان دادیم که بر آدم سجده کنید! پس همه سجده کردند، مگر ابلیس که ابا و تکبر ورزید و از کافران گردید.(34)(ترجمه مهدی الهی قمشه ای)

در ادامه به بررسی تفسیر آیات با استفاده از تفسیر المیزان، نوشته علامه طباطبایی، تفسیر نمونه، نوشته آیت الله مکارم شیرازی و تفسیر مخزن العرفان، نوشته بانو امین، می پردازیم.

نکات آیات:

انسان جانشین خداوند در زمین است

فرشتگان، انسان را به فسادگری می شناختند

خداوند چیزی را می داند که فرشتگان نمی دانند و آن است که باعث پدید آوردن انسان و برتری او بر سایر موجودات حتی فرشتگان است. و آن چیز با تعلیم اسماء و بیان آنها توسط آدم، به فرشتگان نشان داده می شود.

سوالات:

خلیفه یا جانشین خدا بر زمین به چه معناست؟

چرا ملائک انسان را فسادگر می شناختند؟

«اسماء کلها» چیست؟

چرا فرشتگان نتوانستند علم به اسماء بیابند ولی انسان توانست؟

چرا خداوند در جواب فسادگری انسان، دانش اسماء انسان را نشان می دهد؟ چه رابطه ای بین این دو است؟

چرا فرشتگان باید به انسان سجده کنند؟ آیا رابطه ای میان علم اسماء و سجده فرشتگان وجود دارد؟

 انسان از تمام موجودات(فرشتگان) بالاتر است، زیرا او نسبت به سایر موجودات، جامع و کامل است و به همین دلیل خلیفه خداوند می شود. قبل از انسان جن و یا فرشتگان در زمین مستقر بودند. (تفسیر مخزن العرفان)

"ملایک از کجا می دانستند که انسان خونریز است؟ آنها از سه چیز آگاه بودند.

این موجود زمینی باید مادی و مرکب از قوای غضب و شهوت باشد

جهان مادی محدود است و بنابراین پر برخورد خواهد بود

زندگی او بر تعاون و اجتماع استوار است با ترکیب کردن این سه مورد جز خونریزی  فساد باقی نمی ماند."(خلاصه المیزان و نمونه)

ملائکه از آینده انسان خبر داشته اند.(مخزن العرفان، جلد اول،ص 239)

در پاسخ به اینکه اسماء چیست دیدگاه های مختلفی میان مفسران وجود دارد.

برخی اسماء را، اسامی افراد صالح که همان پیامبران و ائمه می باشند، دانسته اند و بدین ترتیب پاسخ فرشتگان نیز داده شده که انسانها فقط فسادگر نیستند بلکه میان آنها، انسانهای این چنین نیز وجود دارد.

برخی آنرا اسماء الهی دانسته اند که در انسان قابل تجلی میباشند و آن کمال انسان است

برخی دیگر آنرا دانش یا کلیات دانش دانسته اند"آگاهی از اسرار و خواص موجودات که منشاء تمامی علوم می باشد." (خلاصه نمونه و المیزان)

اسماء؟ "اسم به معنی علامت و دلیلی است که راهنمایی معنی باشد و دلالت نماید بر ذات و صفات مسمی." (مخزن العرفان، جلد اول،ص240) [این بحث خیلی نزدیک به بحثهای زبانشناختی جدید است. مطالبی همچون اینکه زبان را مبداء و محور آگاهی و دانش بشری و حتی کل ساختار و تمدن انسانی و اجتماعی می دانند. نظراتی چون تحلیل گفتمان، ساختارگرایی(فرانسوی) و نشانه شناسی بر همین مبنا می باشند.]

"گویند مقصود این است که او را از اجزاء مختلفه و قوای متباینه (تبیین کننده) خلقت نموده تا آنکه مستعد گردد برای ادراک از معقولات و محسوسات و متخیلات و موهومات." (همان)

پس براساس این دیدگاه، دونکته را میتوان از این آیات استفاده کرد:  1- توانایی ادراک و تحلیل در انسان   2- تعلیم مبانی دانش به انسان

دلیل برتری نیز همین است و شرافت انسان بر سایر موجودات به خاطر دانش اوست.(همان،ص242)

علم حقیقی چیست؟ "عالم حقیقی و دانشمند واقعی کسی را گویند که در قلب وی نوری  پدید گردد که وی را بجاده سعادت و حیات همیشگی رهبری نمماید و در وی قوت و شوکتی ایجاد نماید که قوای طبیعی و سبعی و شهوی بشری غالب گردد و عقل آدمی را ازاسارت نفس بهیمی نجات دهد"(همان، ص250)

در پاسخ به سوالی که چرا فرشتگان نتوانستند علم به اسماء بیابند ولی انسان توانست؟ خانم بانو امین آورده است که "علوم ملائکه موهبتی است کسبی نیست ... ملائکه حالت منتظره[بالقوه] ندارند هر کمالی که در خور وجود آنهاست در ابتدای خلقت در اصل وجود آنها نهاده شده"، در صورتی که انسان اینگونه نیست.(همان)

نکات حاشیه ای: